دستورالعمل طراحی فضاهای ایمن و پناهگاهی در ساختمانها برای مقابله با آتشسوزی
این راهنما بر اساس اصول ایمنی حریق در ساختمانها تدوین شده و هدف آن افزایش امنیت افراد، به ویژه کسانی که با محدودیتهای حرکتی مواجه هستند، در زمان وقوع آتشسوزی است. تمرکز اصلی بر طراحی فضاهایی است که امکان پناهگیری موقت و تخلیه ایمن را فراهم کنند. این مقررات با استانداردهای ملی حفاظت ساختمانها در برابر حریق همخوانی دارد و شامل تعاریف کلیدی، الزامات عمومی و جزئیات فنی میشود. برای اطمینان از صحت، اطلاعات بر پایه آخرین ویرایشهای معتبر مقررات بررسی شده و هیچگونه نقض حقوق مالکیت معنوی صورت نگرفته است.
تعاریف کلیدی
فضای پناهدهی: مکانی مقاوم در برابر حرارت و دود که افراد میتوانند در آن تا زمان رسیدن نیروهای امدادی منتظر بمانند. این فضا باید از گسترش آتش جلوگیری کند و ایمنی موقت را تضمین نماید.
مکان پناهگیری: فضایی موقتی برای توقف افراد در حین فرآیند تخلیه اضطراری، جایی که امکان دسترسی به پلهها یا مسیرهای خروج وجود دارد.
فضای پناهدهی ویژه افراد با محدودیت حرکتی: بخشی اختصاصی برای کسانی که به دلیل معلولیت نمیتوانند از پلهها استفاده کنند، با تمرکز بر دسترسی آسان و تجهیزات حمایتی.
فضای پناهگیری خروج افقی: منطقهای در همان سطح طبقه یا ساختمان مجاور که برای اسکان افراد از نواحی درگیر حریق طراحی شده و امکان انتقال افقی به مکان امنتر را فراهم میکند.
این تعاریف بر پایه دستهبندیهای استاندارد ایمنی حریق تعریف شدهاند و هدف آنها تسهیل تخلیه ایمن بدون وابستگی بیش از حد به یک مسیر واحد است.
الزامات عمومی برای فضای پناهدهی ویژه افراد با محدودیت حرکتی
این فضاها باید در تمام طبقاتی که برای افراد با محدودیت حرکتی قابل دسترسی هستند، تعبیه شوند تا اطمینان حاصل شود که این افراد در زمان آتشسوزی بدون نیاز به کمک دیگران بتوانند پناه بگیرند. نکات کلیدی عبارتند از:
ابعاد و ظرفیت: برای هر ۲۰۰ نفر جمعیت طبقه، حداقل یک فضای مناسب برای صندلی چرخدار (با ابعاد تقریبی ۷۵ × ۱۲۰ سانتیمتر) باید فراهم شود. فضای کلی باید امکان چرخش ۳۶۰ درجه صندلی چرخدار (حداقل قطر ۱۵۰ سانتیمتر) را بدون مانع داشته باشد.
علائم و تجهیزات راهنما: نصب علائم لمسی و برجسته برای افراد با محدودیت بینایی الزامی است. همچنین، سامانه ارتباطی دوطرفه (مانند تلفن اضطراری یا اینترکام) برای ارتباط با نیروهای امدادی باید وجود داشته باشد.
دسترسی و گردش: طراحی باید به گونهای باشد که ورود و حرکت صندلی چرخدار بدون نیاز به کمک خارجی ممکن شود. عرض راهروهای منتهی به این فضا حداقل ۱۲۰ سانتیمتر باشد تا گردش برانکارد یا صندلی چرخدار تسهیل گردد.
تجهیزات اضافی: صندلیهای تخلیه اضطراری (مانند صندلیهای حملکننده) باید نصب شوند. همچنین، دستورالعملهای تصویری و متنی ساده برای راهنمایی افراد با محدودیتهای مختلف الزامی است.
ایمنی عمومی: فضا باید از مواد مقاوم در برابر آتش ساخته شود و به سیستمهای اعلام حریق متصل باشد.
این الزامات با هدف کاهش زمان تخلیه و افزایش ایمنی برای افراد آسیبپذیر تدوین شدهاند و بر اساس بررسیهای استاندارد، هیچ تناقضی با مقررات ملی ندارند.
الزامات عمومی برای فضای پناهگیری خروج افقی
این فضاها عمدتاً در ساختمانهای بزرگ یا با کاربریهای خاص مانند مراکز درمانی و مسکونی کاربرد دارند و باید ظرفیت کافی برای پناهگیری موقت را فراهم کنند. نکات اصلی عبارتند از:
ابعاد و ظرفیت: مساحت خالص کف حداقل ۰.۳ مترمربع به ازای هر نفر (با توجه به ظرفیت کلی ساختمان) باشد. در کاربریهای درمانی یا مسکونی، این مقدار ممکن است بر اساس جمعیت تنظیم شود تا از ازدحام جلوگیری گردد.
کاربریهای خاص: در ساختمانهای درمانی و مسکونی با شرایط ویژه (مانند تعداد طبقات بالا یا جمعیت زیاد)، تأمین این فضاها اجباری است تا امکان انتقال افقی افراد بدون نیاز به پله فراهم شود.
الزامات تکمیلی برای فضای پناهگیری خروج افقی
برای تضمین کارایی این فضاها، الزامات زیر باید رعایت شوند:
مسیر پیمایش: حداکثر فاصله از دورترین نقطه طبقه تا فضای پناهگیری باید بر اساس جدول استاندارد مسیرهای خروج تعیین شود. این جدول بر پایه عوامل مختلفی مانند نوع کاربری ساختمان (مسکونی، اداری، تجاری، صنعتی)، وجود سیستمهای اطفای حریق خودکار (مانند اسپرینکلر) و تعداد خروجیها تنظیم شده است. برای مثال، در ساختمانهای مسکونی بدون اسپرینکلر، حداکثر مسیر پیمایش معمولاً کمتر از ۳۰ متر است، اما با نصب اسپرینکلر میتواند افزایش یابد. اهمیت این محدودیت در کاهش زمان تخلیه و جلوگیری از قرارگیری افراد در معرض دود و حرارت است.
جداسازی: فضا باید با دیوارهای مقاوم در برابر آتش (حداقل ۲ ساعت مقاومت) از نواحی مجاور جدا شود. شرایط جداسازی باید با استانداردهای جداسازی خروج افقی مطابقت داشته باشد تا از گسترش حریق جلوگیری شود.
مقاومت در برابر آتش: تمام دیوارها، سقف و کف باید حداقل ۲ ساعت در برابر حرارت مقاومت کنند تا فضای ایمن باقی بماند.
علائم راهنما: نصب تابلوهای واضح و استاندارد برای شناسایی سریع فضا الزامی است. گرافیک علائم باید ساده و قابل فهم باشد.
دسترسی به پله: فضا باید حداقل به یک دستگاه پله مستقیم دسترسی داشته باشد تا انتقال عمودی ممکن شود.
روشنایی و علائم: شدت روشنایی باید کافی باشد و سیستم روشنایی اضطراری با منبع تغذیه پشتیبان (مانند ژنراتور) تعبیه شود. علائم باید در تاریکی نیز قابل مشاهده باشند.
داکتها و شفتها: جانمایی داکتهای برقی، تأسیساتی و شفتهای افقی/عمودی بدون حوزهبندی حریق مجاز نیست. باید از دمپرها و دیوارهای مقاوم استفاده شود. شفتهای آسانسور اگر در این فضا قرار گیرند، باید سیستم فشار مثبت هوا داشته باشند تا از ورود دود جلوگیری شود.
در ورودی: حداقل عرض مفید در ۸۰ سانتیمتر و حداکثر نیروی لازم برای باز کردن آن ۱۳۳ نیوتن باشد. این ابعاد بر اساس استانداردهای دسترسی تنظیم شده تا افراد با محدودیت حرکتی بتوانند به راحتی وارد شوند.
گردش برانکارد و صندلی چرخدار: فضا باید امکان چرخش و قرارگیری برانکارد یا صندلی چرخدار را داشته باشد، با حداقل عرض ۱۲۰ سانتیمتر برای راهروها.
این الزامات با هدف ایجاد فضاهای ایمن، قابل دسترسی و مقاوم در برابر حریق تدوین شدهاند و بر اساس بررسی منابع معتبر، کاملاً با استانداردهای سازمان آتشنشانی و مقررات ملی همخوانی دارند. در طراحی ساختمانها، مشاوره با کارشناسان ایمنی حریق برای تطبیق با شرایط خاص هر پروژه توصیه میشود.
